Perakende ve E-Ticaret Sektöründe Yapay Zeka Entegrasyonu Insights

Küresel perakende ve e-ticaret ekosistemi, 2025 yılı itibarıyla dijitalleşmenin ötesine geçerek yapay zekanın (YZ) operasyonel süreçlerin ana motoru haline geldiği köklü bir dönüşüm evresine girmiştir.1 2024 yılı, üretken yapay zekanın (GenAI) potansiyelinin test edildiği ve pilot uygulamaların hız kazandığı bir “hazırlık yılı” olarak kaydedilirken, 2025 yılı bu teknolojilerin ölçeklendiği, otonom karar mekanizmalarının devreye girdiği ve “Ajan Yapay Zeka” (Agentic AI) kavramının iş dünyasının merkezine yerleştiği bir dönemi temsil etmektedir.2 Günümüzde perakendeciler için yapay zeka entegrasyonu, yalnızca bir verimlilik aracı değil, aynı zamanda daralan kâr marjları ve artan tüketici beklentileri karşısında hayatta kalma stratejisinin temel taşıdır.4

2025 yılı verileri, yapay zekanın perakende sektöründe “sohbet” odaklı uygulamalardan “eylem” odaklı sistemlere evrildiğini göstermektedir. Şirketlerin %88’i artık en az bir iş fonksiyonunda düzenli olarak yapay zeka kullanmakta, %71’i ise üretken yapay zeka araçlarını iş akışlarına dahil etmektedir.3 Ancak bu hızlı adaptasyon süreci, beraberinde “Yapay Zeka Uçurumu” olarak adlandırılan bir performans farkını da getirmektedir. En başarılı kurumlar, iş süreçlerini baştan sona yapay zeka odaklı olarak yeniden tasarlarken, büyük bir çoğunluk hala ölçeklendirme zorlukları ve veri kalitesi sorunlarıyla mücadele etmektedir.1

Küresel Pazar Dinamikleri ve Ekonomik Etki Analizi

Perakende ve e-ticaret sektöründe yapay zeka pazarı, 2025 yılında teknoloji tarihinin en hızlı büyüme oranlarından birini sergilemektedir. Pazarın büyüklüğü ve gelecekteki projeksiyonları, bu teknolojinin sektörel bir trendden ziyade kalıcı bir ekonomik altyapı olduğunu kanıtlamaktadır.

Pazar Büyüklüğü ve Projeksiyonlar (2025-2034)

2025 yılı, perakende sektöründe yapay zeka harcamalarının çift haneli büyüme oranlarını koruduğu bir yıl olarak öne çıkmaktadır. Aşağıdaki tablo, farklı pazar analizi raporlarından derlenen güncel 2025 verilerini ve gelecek tahminlerini sunmaktadır:

Pazar Göstergesi	2025 Değeri (Milyar USD)	2030-2034 Tahmini (Milyar USD)	CAGR (%)
Küresel Perakende AI Pazarı (Fortune)	12,40	105,88 (2034)	26,10
Küresel Perakende AI Pazarı (Precedence)	14,03	62,64 (2034)	18,14
Gıda Perakendesi ve E-Ticaret AI Pazarı	3,50	13,40 (2030)	30,80
AI Destekli E-Ticaret Pazarı	8,65	22,60 (2032)	14,60
Tedarik Zincirinde AI Pazarı	11,73	40,53 (2030)	28,20

Bu büyüme ivmesi, özellikle Kuzey Amerika ve Asya-Pasifik bölgelerinde yoğunlaşmaktadır. Kuzey Amerika, 2025 yılında küresel pazarın yaklaşık %37-%39’una hakim durumdayken, Asya-Pasifik bölgesi dijitalleşme hızı ve yeni nesil e-ticaret platformlarının etkisiyle en hızlı genişleyen bölge olarak kaydedilmektedir.10 Avrupa pazarı ise özellikle lüks tüketim ve moda sektöründe yapay zekanın müşteri deneyimine entegrasyonu konusunda öncü bir rol üstlenmektedir.7

Yatırım Getirisi (ROI) ve Finansal Performans

2025 yılında yapay zeka yatırımları, artık yalnızca “gelecek vaadi” değil, somut finansal sonuçlar üretmeye başlamıştır. Google Cloud tarafından yayınlanan 2025 raporu, yöneticilerin %74’ünün yapay zeka yatırımlarından ilk 12 ay içinde geri dönüş (ROI) aldığını vurgulamaktadır.3 Yüksek performanslı şirketler, bu yatırımlardan elde ettikleri kâr marjı artışını (EBIT etkisi) %5’in üzerine taşıyarak rakipleriyle aralarındaki farkı açmaktadır.3

Performans Grubu	EBIT Katkısı	ROI Verimliliği (1$ Yatırım Başına)	Ölçeklenme Durumu
AI Liderleri (%6)	>%10	10,30 USD	Tam Ölçekli Üretim
Ortalama Kurumlar (%33)	%1 - %5	3,70 USD	Kısmi Uygulama
Pilot Aşamasındakiler (%61)	< %1	Belirlenemedi	Pilot Aşaması / Deneme

Analizler, yapay zekanın en yüksek değeri operasyonlar (%23), satış ve pazarlama (%20) ve Ar-Ge (%13) alanlarında yarattığını göstermektedir.3 Perakende sektörü, diğer sektörlerle kıyaslandığında, veri yoğunluğu ve doğrudan müşteri etkileşimi nedeniyle yapay zekadan en yüksek potansiyel değeri çıkarma kapasitesine sahip endüstri olarak tanımlanmaktadır.12

Teknolojik Altyapı: 2025’in Mimari Sütunları

Yapay zekanın perakendede başarılı bir şekilde uygulanması, yalnızca gelişmiş modellerin kullanımıyla değil, bu modelleri destekleyen teknik altyapının sağlamlığıyla ilişkilidir. 2025 yılı, perakende mimarisinde “çıkarım ekonomisi” (inference economy) ve “uç bilişim” (edge AI) kavramlarının öne çıktığı bir yıldır.2

Çıkarım (Inference) ve Verimlilik Odaklılık

2025 ve 2026 yıllarında yapay zeka iş yüklerinin büyük bir kısmının, modellerin eğitilmesinden ziyade, gerçek dünyadaki görevlerin yerine getirildiği “çıkarım” aşamasından oluşması beklenmektedir.2 Bu durum, perakendecilerin düşük maliyetli, yüksek hızlı ve ölçeklenebilir altyapılara olan talebini artırmaktadır. Bulut tabanlı çözümler perakende pazarının %71’ini domine etmeye devam etse de, yerinde (on-premise) veya hibrit çözümler, özellikle veri güvenliği ve düşük gecikme süresi gerektiren mağaza içi uygulamalarda %23,9’luk bir büyüme hızıyla yükselmektedir.11

Veri Temizliği ve Yapılandırılmamış Verinin Gücü

Perakende liderlerinin %93’ü, yapay zekadan gerçek bir ROI elde etmenin önündeki en büyük engelin veri kalitesi olduğunu belirtmektedir.4 Büyük dil modellerinin (LLM) etkin çalışabilmesi için verilerin “rigorously structured” (titizlikle yapılandırılmış) ve temiz olması gerekmektedir.4 2025 yılında perakendeciler, farklı kanallardan gelen (web, mobil, fiziksel mağaza, sosyal medya) parçalı verileri birleştiren “Müşteri Veri Platformları”na (CDP) ve veri temizleme araçlarına yatırımlarını yoğunlaştırmıştır.4

Çok Modelli (Multimodal) Yapay Zeka

2024 yılında metin tabanlı etkileşimler yaygınken, 2025 yılı metin, ses, görüntü ve video verilerini aynı anda işleyebilen çok modelli sistemlerin yılıdır.14 Bu teknoloji, perakendede görsel arama sistemlerinin doğruluğunu artırırken, müşterilerin bir ürünün fotoğrafını çekerek saniyeler içinde benzer ürünlere ulaşmasını veya bir sesli asistanla doğal diyaloglar kurarak karmaşık alışveriş sepetleri oluşturmasını mümkün kılmaktadır.2

Ajan Yapay Zeka (Agentic AI): Yeni Nesil Operasyonel İş Gücü

2025 yılının en kritik teknolojik sıçraması, basit sohbet botlarından otonom hareket edebilen “yapay zeka ajanlarına” geçiştir.2 Ajan yapay zeka, kendisine verilen karmaşık hedefleri alt görevlere bölen, harici araçları (API’ler, veritabanları) kullanan ve bir insanın müdahalesine gerek duymadan süreci tamamlayan sistemlerdir.2

Otonom Karar Mekanizmaları ve İş Akışları

Perakende kurumlarının %52’si Eylül 2025 itibarıyla yapay zeka ajanlarını aktif olarak kullanmaya başlamıştır.3 Bu ajanlar, müşteri hizmetlerinden tedarik zinciri yönetimine kadar geniş bir yelpazede görev almaktadır. Gartner’a göre, 2026 yılına kadar yapay zeka ajanlarının perakende operasyonlarındaki penetrasyonunun %40’a ulaşması beklenmektedir.3

Ajan Türü	İşlevsel Yetkinlik	2025 Kullanım Oranı (%)	Beklenen Etki
Müşteri Deneyimi Ajanı	Kişiselleştirilmiş öneriler, şikayet çözümü	%31	Satış dönüşümünde %31 artış
Tedarik Zinciri Ajanı	Otonom stok yönetimi ve rota planlama	%23	Operasyonel maliyette %15 düşüş
Pazarlama ve İçerik Ajanı	Otomatik kampanya ve içerik üretimi	%48,9	İçerik üretim hızında %48 artış

Ajan sistemleri, perakendecilere “sürtünmesiz” bir alışveriş deneyimi sunma imkanı vermektedir. Örneğin, bir müşteri “haftalık market alışverişimi bütçeme uygun ve sağlıklı seçeneklerle tamamla” komutunu verdiğinde, ajan yapay zeka geçmiş satın almaları, güncel indirimleri ve stok durumunu analiz ederek sepeti oluşturup ödeme aşamasına kadar getirebilmektedir.17

Kişiselleştirme ve Müşteri Deneyiminde Yapay Zeka

Perakende sektöründe kişiselleştirme, artık bir lüks değil, temel bir tüketici beklentisidir. 2025 yılında tüketicilerin %91’i, kendilerine kişiselleştirilmiş teklifler sunan markalardan alışveriş yapmaya daha eğilimli olduğunu beyan etmektedir.8

Hiper-Kişiselleştirilmiş Pazarlama ve İçerik Üretimi

Üretken yapay zeka, perakendecilerin “içerik tedarik zincirlerini” dönüştürmüştür. Retailer’ların %45’i ürün açıklamaları üretmek, %42’si ise pazarlama metinleri oluşturmak için yapay zekayı kullanmaktadır.13 Estée Lauder gibi küresel devler, yapay zeka platformlarını kullanarak içerik üretim hızını artırırken, reklam materyallerini yerel pazarlara göre saniyeler içinde adapte edebilmektedir.16

Yapay zeka destekli kişiselleştirme stratejileri, geleneksel yöntemlere kıyasla 2,5 kat daha yüksek etkileşim ve %31 ortalama satış dönüşüm artışı sağlamaktadır.16 Adobe’nin 2025 raporuna göre, pazar liderleri çok kanallı (omnichannel) kampanyalar oluşturmada rakiplerinden %47 daha ileridedir.13

AI Destekli Arama ve Alışveriş Asistanları

Arama motoru davranışları değişmekte; tüketiciler artık anahtar kelimeler yerine doğal dil ile arama yapmaktadır. Amazon’un “Rufus” veya Klarna’nın ChatGPT eklentisi gibi uygulamalar, alışveriş yolculuğunun keşif aşamasını tamamen yapay zeka kontrolüne bırakmaktadır.4 2025 yılı raporları, yapay zeka tabanlı önerilerin güvenilirliğinin, influencer önerileriyle (%27’ye %24) başa baş noktasına geldiğini göstermektedir.17

Kanal	Yapay Zeka Uygulaması	2025 Etki Verisi
E-Ticaret Arama	Doğal dil işleme (NLP) destekli asistanlar	Arama-satış dönüşümünde %30 artış
Sosyal Ticaret	AI tabanlı içerik ve reklam eşleştirme	Reklam harcaması getirisinde (ROAS) %25 iyileşme
Mağaza İçi	Mobil uygulama üzerinden kişisel asistanlar	Sepet değerinde %18 artış

Tedarik Zinciri, Lojistik ve Talep Tahmini

Yapay zekanın perakendede en somut ekonomik getiri sağladığı alanlardan biri tedarik zinciri yönetimidir. Geleneksel tahminleme modelleri lineer ve yavaş kalırken, AI tabanlı sistemler sosyal medya trendlerinden yerel hava durumuna kadar binlerce değişkeni aynı anda analiz edebilmektedir.18

Hassas Talep Tahmini ve Stok Optimizasyonu

Yapay zeka, talep tahmin hatalarını %20-%50 oranında azaltarak stoksuz kalma (stockout) durumlarını %65’e kadar düşürmektedir.20 Bu hassasiyet, perakendecilerin %20-%30 daha az stok seviyesiyle aynı hizmet kalitesini sunmasına olanak tanıyarak sermaye verimliliğini artırmaktadır.20

Walmart ve Tesco gibi liderler, yapay zekayı sadece stok yönetimi için değil, gıda israfını azaltmak için de kullanmaktadır. AI tabanlı envanter planlaması, süpermarketlerdeki gıda israfını %14,8 oranında azaltarak hem çevresel hem de finansal sürdürülebilirliğe katkı sağlamaktadır.20

Lojistik ve Son Kilometre (Last-Mile) Teslimat Verimliliği

Lojistik sektöründe yapay zeka verimliliği %25’e kadar artırabilmektedir.21 2025 yılında öne çıkan lojistik trendleri şunlardır:

Otonom Rota Planlama: UPS gibi devler, yapay zeka destekli rotalama ile yıllık 10 milyon galon yakıt tasarrufu sağlamaktadır.20
Akıllı Depo Yönetimi: IKEA ve Amazon, otonom robotlar ve bilgisayarlı görü sistemleri kullanarak ürün toplama ve paketleme süreçlerini otomatikleştirmiştir. IKEA, TaskMate ile yaptığı iş birliğiyle mağaza içi ürün toplama süreçlerini yapay zeka destekli robotlarla yönetmeye başlamıştır.22
Hızlı Teslimat (Q-commerce) Optimizasyonu: Getir ve HepsiJET gibi oyuncular, talep yoğunluğunu önceden tahmin ederek stokları tüketiciye en yakın depolarda (dark stores) konumlandırmakta, böylece teslimat sürelerini dakikalar seviyesine indirmektedir.9

Türkiye E-Ticaret ve Yapay Zeka Ekosistemi: 2024-2025 Analizi

Türkiye, genç nüfusu ve yüksek teknoloji adaptasyonu ile e-ticaret ve yapay zeka alanında küresel ölçekte dikkat çeken bir pazar konumundadır. Ticaret Bakanlığı ve TÜİK verileri, 2024 ve 2025 yıllarının Türkiye için bir “dijital sıçrama” dönemi olduğunu doğrulamaktadır.

E-Ticaret Hacmi ve Büyüme Göstergeleri

2024 yılında Türkiye e-ticaret hacmi, bir önceki yıla göre %61,7 artarak 3 trilyon Türk lirasını aşmıştır.24 İşlem sayısı ise 5,9 milyar adede ulaşarak rekor kırmıştır.

Gösterge (Türkiye)	2024 Verisi	Değişim (Yıllık)
Genel E-Ticaret Hacmi	3 Trilyon TL+	%61,7 Artış
Perakende E-Ticaret Hacmi	1 Trilyon 619 Milyar TL	%63,7 Artış
E-Ticaretin Genel Ticarete Oranı	%19,1	-
E-Ticaret İşletme Sayısı	600.800	-
GSYH İçindeki Payı	%6,5	-

Türkiye’de e-ticaret hacminden en büyük payı 301 milyar TL ile giyim, ayakkabı ve aksesuar sektörü alırken, işletme sayısı bakımından yemek sektörü (%21,6) liderliğini korumaktadır.24

Türkiye’de Yapay Zeka Kullanım İstatistikleri (2025)

TÜİK’in 2025 yılı yapay zeka istatistikleri, teknolojinin Türkiye’deki bireyler ve işletmeler arasındaki yaygınlığını gözler önüne sermektedir:

Bireysel Kullanım: Türkiye’de her 5 kişiden 1’i (%19,2) yapay zeka kullanmaktadır. Bu oran 16-24 yaş grubundaki gençlerde %39,4’e kadar yükselmektedir.25
Kurumsal Kullanım: İşletmelerin yapay zeka kullanım oranı 2021’de %2,7 iken 2025’te %7,5’e çıkmıştır. Büyük ölçekli girişimlerde (250+ çalışan) bu oran %24,1’dir.25
Kullanım Alanları: İşletmelerin yapay zekayı en yoğun entegre ettiği departman %46,5 ile pazarlama ve satış iken, bunu %41,1 ile üretim/hizmet süreçleri takip etmektedir.27

Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi’nin (TRAI) 2025 raporuna göre, yerli yapay zeka girişimi sayısı 411’e ulaşmıştır.29 Bu girişimler, perakendeden sağlığa kadar pek çok alanda çözüm üretirken, yapay zekanın kamu hizmetlerinde 5 milyar dolarlık tasarruf potansiyeli yarattığı hesaplanmaktadır.29

Vaka Çalışmaları: Küresel ve Yerel Liderlerin Stratejileri

IKEA: Phygital Perakende ve Akıllı Ev Deneyimi

IKEA, yapay zekayı hem operasyonel verimlilik hem de müşteri deneyimi için en iyi kullanan markalardan biri olarak 2025 yılına damgasını vurmuştur.

IKEA Place ve AR Entegrasyonu: Müşterilerin mobilyaları kendi evlerinde 3D olarak görmesini sağlayan artırılmış gerçeklik (AR) uygulaması, satın alma kararlarını güçlendirirken iade oranlarını %15-%20 oranında azaltmıştır.30
Geri Alım ve Satış Programı: IKEA, yapay zeka tabanlı görüntü tanıma sistemleri kullanarak iade edilen mobilyaların hasar durumunu ve ikinci el satış değerini saniyeler içinde belirlemektedir.22
Robotik Depo Otomasyonu: TaskMate iş birliğiyle hayata geçirilen AI destekli toplama robotları, mağaza içi lojistik yükünü %30 azaltmıştır.22

Walmart: Ajan Yapay Zeka ile Dönüşen Market Alışverişi

Walmart, 2025 yılında “Retail Rewired” raporuyla yapay zekayı alışverişin “görünmez ama vazgeçilmez” katmanı olarak tanımlamıştır. Walmart, talep tahminleme sayesinde taze gıda israfını minimize ederken, mağaza içi raf yönetimini akıllı kameralarla (computer vision) otonom hale getirmiştir.9

Trendyol ve Hepsiburada: Yerel Pazarın Teknoloji Öncüleri

Türkiye’nin e-ticaret devleri, yapay zekayı müşteri memnuniyeti ve operasyonel hız için bir kaldıraç olarak kullanmaktadır.

Trendyol: 2025 yılında düzenlediği AI Hackathonlar ve geliştirdiği öneri sistemleriyle, her müşteriye özel bir mağaza deneyimi sunmayı hedeflemektedir. Satıcılar için geliştirdiği yapay zeka destekli soru-cevap asistanları, müşteri sorularına saniyeler içinde profesyonel yanıtlar vererek satış dönüşümünü artırmaktadır.32
Hepsiburada: “HepsiJET” lojistik ağı üzerinden 2025 yılında 120 milyon kargo teslimatı yapmış, yapay zeka tabanlı rota optimizasyonu ile en hızlı teslimat süresini 39 dakikaya düşürmüştür.23 Ayrıca Fair Finans ile yaptığı entegrasyon sayesinde, yapay zeka destekli kredi skorlama ve “Şimdi Al Sonra Öde” (BNPL) çözümlerini checkout aşamasına dahil etmiştir.29

Düzenleyici Çerçeve, Etik ve Güvenlik: 2025 Standartları

Yapay zekanın kontrolsüz büyümesi, 2025 yılını regülasyonların ve etik standartların netleştiği bir yıl haline getirmiştir. Özellikle AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act), küresel ölçekte perakendeciler için bir rehber niteliğindedir.

AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act) Takvimi ve Gereklilikleri

AB Yapay Zeka Yasası, perakende sektöründe kullanılan pek çok teknolojiyi doğrudan etkilemektedir:

Şubat 2025: İş yerlerinde duygu tanıma sistemleri ve manipülatif yapay zeka uygulamaları tamamen yasaklanmıştır.35
Ağustos 2025: Büyük dil modelleri (GPAI) sağlayıcıları için şeffaflık kuralları, teknik dökümantasyon zorunluluğu ve eğitim verilerinin özetini yayınlama gerekliliği yürürlüğe girmiştir.35
Yaptırımlar: Yasalara uyum sağlamayan şirketler için yıllık küresel cironun %7’sine kadar varabilen ağır para cezaları öngörülmektedir.2

Etik Yapay Zeka, Şeffaflık ve Tüketici Güveni

Tüketicilerin %44’ü veri güvenliğini yapay zekanın önündeki en büyük tehdit olarak görmektedir.38 Algoritmik ön yargı (bias), özellikle dinamik fiyatlandırma sistemlerinde belirli demografik gruplara daha yüksek fiyatlar sunulması riskiyle gündemdedir.36 2025 yılında başarılı perakendeciler, yapay zeka kararlarını açıklanabilir kılan (Explainable AI) sistemlere yatırım yapmakta ve “Yapay Zeka Etik Komiteleri” kurmaktadır.36

Bariyerler ve Uygulama Zorlukları

Yapay zekanın sunduğu devasa potansiyele rağmen, pek çok kurum hala “pilot cehennemi” (pilot purgatory) olarak adlandırılan aşamada takılı kalmaktadır.

Temel Engeller ve Çözüm Arayışları

2025 yılı raporları, yapay zeka entegrasyonunun önündeki başlıca bariyerleri şu şekilde sıralamaktadır:

Yetenek Açığı: Şirketlerin %74’ü gerekli teknik uzmanlığa sahip olmadığını beyan etmektedir.25 Eğitim, yeni iş rolleri tanımlamanın önüne geçmiş durumdadır.40
Maliyet ve Altyapı: İşletmelerin %67,4’ü yüksek kurulum ve bakım maliyetlerinden şikayetçidir.25
Güven ve Veri Güvenliği: Hem çalışanlar hem de tüketiciler arasında yapay zekanın veri kullanımı konusundaki endişeleri (%53) devam etmektedir.38

Engel	İşletme Algısı (%)	Temel Risk
Teknik Uzmanlık Eksikliği	%74,2	Ölçeklenme yavaşlığı
Yüksek Maliyetler	%67,4	Negatif ROI riski
Yasal Düzenleme Belirsizliği	%62,4	Uyumluluk cezaları
Veri Güvenliği Endişeleri	%53,0	Marka itibarı kaybı

Sonuç ve 2026 Vizyonu: Otonom Perakendeye Doğru

2025 yılı, perakende ve e-ticaret sektöründe yapay zekanın bir “seçenek” olmaktan çıkıp bir “standart” haline geldiği yıl olarak tarihe geçmiştir. Ajan yapay zeka (Agentic AI) sistemlerinin yükselişi, kişiselleştirmenin hiper seviyelere ulaşması ve tedarik zincirlerinin otonom orkestrasyonu, sektörün gelecekteki rekabet zeminini belirlemektedir.2

2026 yılına doğru ilerlerken, perakende liderleri için başarı kriterleri şu üç ana eksende şekillenecektir:

Organizasyonel Evrim: Yapay zekayı sadece bir araç olarak değil, iş süreçlerini ve rollerini baştan aşağı değiştiren bir kültür olarak benimsemek.41
Fiziksel Yapay Zeka (Physical AI): Yapay zekanın sadece ekranlarda değil, insansı robotlar, otonom teslimat araçları ve akıllı mağaza içi sensörlerle fiziksel dünyada vücut bulması.2
Sovereign AI ve Etik: Veri egemenliğini koruyan, yerel regülasyonlara uyumlu ve şeffaf bir yapay zeka yönetişimi kurmak.36

Perakende sektörü için yapay zeka entegrasyonu, artık bir teknoloji projesi değil, bir “stratejik dönüşüm” yolculuğudur. 2025 verileri, bu yolculuğa erken başlayan ve verisini stratejik bir varlık olarak konumlandıran markaların, gelecek on yılın pazar liderleri olacağını açıkça göstermektedir. Türkiye gibi e-ticaretin dinamik olduğu pazarlarda ise bu dönüşüm, yalnızca verimlilik değil, küresel rekabette öne geçme fırsatı sunmaktadır.